Zelfstandig ondernemers in verkiezingsprogramma

Deze zomer gaan politieke partijen aan de slag met plannen voor de toekomst van Nederland. Zelfstandig ondernemers zonder personeel maken met ruim 800.000 een substantieel deel uit van ondernemend en werkend Nederland. Wat kunt u doen om deze groep te faciliteren en welke knelpunten zijn hier aan te pakken?

1. Geen plek in sociaal economische ordening
Zzp’ers vallen buiten de sociaal economische ordening, zoals die sinds de vorige eeuw in Nederland is gegroeid. Ze hebben geen duidelijk herkenbare en legale plaats in de sociale- en pensioensystemen. Dat zorgt voor rechtsongelijkheid en het ontbreken van een gelijk speelveld. De groei van het aantal zelfstandig werkenden wordt niet gezien als een emancipatiebeweging van zelfbewuste mensen die hun eigen weg kiezen.

2. Definitie
Er bestaat in de huidige wet- en regelgeving geen eenduidige definitie voor zelfstandigen. Veel knelpunten zijn hierop terug te leiden. Het ontbreken van duidelijkheid, lijdt tot een grijs gebied tussen werknemer en zzp’ers. Een uitvloeisel hiervan is de VAR die een heel andere rol heeft in het economisch verkeer dan bij de aanvang was voorzien.
De ondefinieerbare positie van zelfstandigen leidt tot rechtsongelijkheid en willekeur. Wij kunnen niet aan onze leden uitleggen dat de koerier van TNT post die afhankelijk is van één opdrachtgever en geen geld heeft voor buffers en verzekeringen, met goedkeuring van de Belastingdienst wél als ondernemer wordt beschouwd. Terwijl de goedbetaalde interim ingenieur, die onafhankelijk en goed verzekerd is, dat niet altijd is.

3. Ontbreken duurzame flexibele schil / flexicurity
De groei van het aantal zzp’ers laat zien dat de arbeidsmarkt steeds meer als een markt functioneert. Met zelfstandigen die ondernemend hun werk organiseren, opdrachtgevers die op maat kunnen worden bediend en bedrijven die hun personeelsbeleid bouwen op de flexibele inzet van vakmensen. Een arbeidsmarkt kan niet meer zonder de inzet van deze nieuwe groep werkenden. Desondanks worden er nog maar weinig stappen gemaakt om de flexibele schil te verduurzamen. Een duurzame schil kent zo min mogelijk belemmeringen voor transities van de éne arbeidsverhouding naar de andere, zorgt dat alle werkenden de plek krijgen waar hun talenten tot recht komen. Een goede duurzame flexibele schil voorkomt excessen zoals omzeiling van de Wet Flexibiliteit- en Zekerheid door gedwongen “zelfstandigheid”.

4. Concurrentie op arbeidsvoorwaarden
FNV Zelfstandigen verdeelt de zelfstandigen in vier hoofdgroepen: de hobby-zelfstandige, de onzelfstandige, de bewust zelfstandige en de traditionele zelfstandige. Voor de hobby-zelfstandige is de onderneming een nevenactiviteit naast een andere vorm van inkomen. De bewust zelfstandige heeft een weloverwogen beslissing genomen voor het ondernemerschap, is zich bewust van ondernemersrisico’s en het ontbreken van recht op sociale zekerheid. Onder de traditionele zelfstandigen scharen wij bijvoorbeeld advocaten en medisch specialisten, een groep die de zaken goed op orde heeft zoals VAR, arbeidsongeschiktheidsverzekering of oudedagsvoorziening. Een groot probleem is de groep die geen keuze heeft, afhankelijk is van één of enkele opdrachtgevers en niet in de positie is om te onderhandelen over een uurtarief. Volgens ons is deze groep feitelijk werknemer. Hun opdrachtgevers hebben slechts 1 motief: omzeiling van het arbeids- en sociaalzekerheidsrecht.

Onze leden behoren niet tot de onzelfstandigen, maar ze hebben er wel last van. Last van de beeldvorming, maar ook last van maatregelen die de aanzuigende werking van het ondernemerschap aan de onderkant van de arbeidsmarkt proberen tegen te gaan. Zoals de uniformering van de zelfstandigenaftrek. Dat is een maatregel die veel van onze leden betreuren.

5. Scholing
Zelfstandigen besteden te weinig tijd en geld aan scholing. Dit is nadelig voor de internationale concurrentiepositie van Nederland en remt het economisch herstel. Opdrachtgevers en zelfstandigen hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid hierin.
Een mooi voorbeeld is de ICT-sector, waar wij in gesprek zijn met een aantal van de grootste ICT-ondernemingen. Een aantal bedrijven is bereid om te investeren in scholing van de zelfstandig ICT-professionals, omdat ze vrezen voor de toekomst van de ICT-sector in Nederland als gevolg van tekorten aan goed gekwalificeerde werkenden.

6. Oudedagsvoorziening
Veel mensen switchen gedurende hun arbeidzame leven van ondernemer naar werknemer en andersom. Het stelsel van oudedagsvoorzieningen is hier niet op ingericht:
a. Bij overgang van werknemer naar zzp’er wordt het als werknemer opgebouwde pensioen in de regel niet meer geïndexeerd, waardoor het marginaliseert.
b. Bij het staken van de onderneming kan de FOR niet 'bewaard' blijven tot het pensioen en moet over de opgebouwde reserve belasting worden afgedragen.
De helft van de zelfstandigen zegt zelf dat men te weinig geld opzij legt voor de oudedag. Een groot deel daarvan zou eigenlijk wel meer geld opzij willen zetten, maar vindt de huidige mogelijkheden niet goed genoeg.
c. Vrijwillige voortzetting bij het eigen pensioen, wordt 10 jaar fiscaal gefaciliteerd. Echter, niet alle pensioenenreglementen voorzien hierin. Voorts is het ingewikkeld en duur. De precieze cijfers kennen we niet, maar het schijnt dat slechts enkele honderden zzp’ers hun pensioen vrijwillig voortzetten.
d. Banksparen is op zich een aantrekkelijk alternatief voor een lijfrente. Echter, door de lage rentestand levert het soms zelfs een negatief rendement op.
e. De FOR is gemaximeerd tot € 9.382,-, hetgeen voor een deel van de zelfstandigen te weinig is en bovendien moet er bij het staken van de onderneming afgerekend worden.
f. De FOR zal op termijn worden afgeschaft en in plaats daarvan zou de Vitaliteitsregeling moeten komen. Dit is een verslechtering, omdat de Vitaliteitsregeling niet bedoeld is als pensioenvoorziening, zo staat in het Belastingplan 2012,
g. Het opgebouwde vermogen voor de oudedag is onvoldoende geborgd bij een faillissement of bij een beroep op de Bijstand. Deze ongelijkheid tussen werknemers en ondernemers is niet uit te leggen. Een wijziging is derhalve op zijn plaats.

7. Arbeidsongeschiktheidsverzekering
Een te klein deel van de zelfstandigen heeft een arbeidsongeschiktheidsverzekering. Er is sprake van een self fullfilling profecy:
• te weinig zzp’ers hebben een arbeidsongeschiktheidsverzekering;
• ze vinden de kosten te hoog in verhouding tot de dekking van de polis;
• waardoor alleen mensen die zichzelf een groot risico op arbeidsongeschiktheid toedichten, bereid zijn om een verzekering af te sluiten;
• waardoor er relatief hoge uitkeringen gedaan worden;
• waardoor de premies hoog blijven;
• waardoor te weinig zzp’ers een arbeidsongeschiktheidsverzekering afsluiten;
• ….

Het probleem van onderverzekering is langs twee wegen op te lossen. In de eerste plaats vinden wij het belangrijk dat er een onderzoek komt naar een verplichte basisarbeidsongeschiktheidsverzekering, vergelijkbaar met de verplichte ziektekostenverzekering.

In de tweede plaats is dat productinnovatie. De grote uitdaging is om het vliegwiel in gang te krijgen, waardoor er meer verzekeringen worden afgesloten, de premies omlaag kunnen en de producten geïnnoveerd worden.


8. Marktpositie
Veel leden melden dat de uurtarieven onder druk staan. Deels door de recessie, deels door verstoorde marktwerking en het ontbreken van een level playing field. Fluctuerende tarieven zijn in beginsel inherent aan het ondernemerschap. Niet acceptabel is dat de druk op uurtarieven wordt veroorzaakt door een verstoorde marktordening. In sommige sectoren is de inkoopmacht te zeer geconcentreerd bij één partij. Het wrange is dat dit veroorzaakt wordt door overheidsbeleid.
Drie voorbeelden die dit illustreren:
• Door de landelijke aanbesteding van tolk- en vertaaldiensten vanuit Justitie, die onlangs met een jaar is verlengd, staan de tarieven fors onder druk. Waar tolken voorheen met meerdere partijen te maken hadden, is er nu sprake van een bemiddelingsbureau met monopoliepositie. Dit bureau selecteert vooral op laagste prijs en niet op kwaliteit, waardoor initiatieven uit de sector, zoals een register, in de kiem dreigen te worden gesmoord.
• In de (thuis)zorg kunnen zelfstandige zorgverleners nauwelijks zorg verlenen zonder tussenkomst van bemiddelingsbureau. De zelfstandigen zijn afhankelijk van deze bureaus. Sommige bureaus romen meer dan de helft van het NZA-tarief af. Dit is gemeenschapsgeld dat niet ten goede komt aan zorg of zorgverlener. De zorgverlener is niet in de positie om te onderhandelen.
• In de ICT wordt gewerkt met meerdere tussenschakels, omdat opdrachtgevers denken dat ze het risico lopen om als werkgever te worden beschouwd. We kennen situaties waarbij de helft van het uurtarief blijft hangen bij – overbodige – tussenschakels.

9. Horizontaal Toezicht
Wij maken ons grote zorgen over het fenomeen horizontaal toezicht, waarbij de Belastingdienst afspraken maakt met marktpartijen. In plaats van handhaving achteraf sluit de Belastingdienst vooraf een convenant met belastingplichtigen over hun werkwijze. Wij bemerken dat ondernemingen deze mogelijkheid benutten om hun eigen marktpositie te verstevigen, hetgeen ons inziens niet de taak van de Belastingdienst is. Een andere vraag is waar de zelfstandige terecht kan met vragen over de VAR. De convenanten zijn vertrouwelijk. De zelfstandige kan deze niet inzien en moet dus maar vertrouwen op de inlichtingen van de convenantpartij waar hij op zijn beurt zaken meedoet en mist daardoor wellicht de mogelijkheid van bezwaar en beroep.
Gevolg van horizontaal toezicht is dat de Belastingdienst zich mengt in de marktordening en de marktwerking verstoort. Dit kan leiden tot rechtsongelijkheid en willekeur.
Een andere zorgelijke ontwikkeling is dat wij hebben vernomen dat de Belastingdienst in gesprek zou zijn met marktpartijen over het uitbrengen van de VAR.

10. Nieuwe wetgeving niet altijd zzp-proof
Bij implementatie van nieuwe wetgeving wordt soms te weinig rekening gehouden met de specifieke situatie van zzp’ers. Neem de aanpassing van de Kinderopvangtoeslag: bijna gelijktijdig wordt er een motie aangenomen om het urencriterium af te schaffen, terwijl voor de kinderopvangtoeslag een nieuwe urenregistratie in het leven is geroepen.
Ook bij wijziging van de Huurwet vanwege de inkomenstoets als maatregel tegen scheefwonen was dit het geval. Het inkomen van één kalenderjaar is beslissend, terwijl zelfstandigen zeer fluctuerende inkomens kunnen hebben. Dit zijn twee voorbeelden, er zijn er meer.

11. Cao’s
In sommige cao’s staan bepalingen die zzp’ers aangaan. Dat is vreemd en in strijd met de wet, want de werkingssfeer van de cao beperkt zich tot werkgevers en werknemers.
In de cao schoonmaak staat dat de nieuwe opdrachtgever van een schoonmaakproject de werknemers van de vorige opdrachtgever in dienst moet nemen. Echter, de zzp’er die zelf een school of sportzaal wil schoonmaken, en geen werkgever wil worden, moet nee zeggen vanwege de cao-bepaling. Ook in de Cao Busvervoer zijn bepalingen op zzp’ers van toepassing verklaard. Het is op zijn minst opmerkelijk dat deze cao’s algemeen verbindend zijn verklaard, na de uitspraak inzake de remplaçanten cao, waarin is bepaald dat cao’s geen bepalingen mogen bevatten die zelfstandigen binden.

12. Winstbox
In het Belastingplan 2012 staat dat het Kabinet de mogelijkheden voor een Winstbox zal onderzoeken. Hoewel nog niet bekend is hoe het eruit gaat zien, hebben wij op voorhand een aantal vragen. Door de Winstbox zouden de fiscale mogelijkheden om bepaald gedrag te sturen kunnen verdwijnen. Bijvoorbeeld de startersaftrek, die startende ondernemers een extra impuls geeft. Ook vragen wij ons af of het in het huidige economische klimaat verstandig is om het huidige fiscale stelsel zo drastisch te wijzigen. Tot slot hebben wij grote twijfels of de Winstbox het juiste middel is om het gestelde doel (vermindering van de aanzuigende werking van het ondernemerschap aan de onderkant van de arbeidsmarkt) te bereiken.

Tot zover de door ons gesignaleerde knelpunten. Wij gaan graag met politieke partijen in gesprek om visie, oplossingsrichtingen en ideeën te delen.